Informacje o Baligrodzie

BIESZCZADY – najdalej wysunięty skrawek Rzeczpospolitej – legendarne miejsce ucieczki od zgiełku cywilizacji. Planowa kolonizacji bieszczadzkiej ziemi, należącej do Księstwa Halickiego zaczęła się w drugiej połowie XIII wieku. Władcy nadawali bojarom obszerne tereny, ci zaś organizowali na nich nowe wsie, a także poddawali swej władzy dotychczasowych mieszkańców. Obok Kmitów i Tarnowskich ogromna role w kolonizacji Bieszczadów odegrał ród Balów, którzy przybyli z Węgier na początku XV wieku. Powstał wtedy w Baligrodzie obronny zamek, zbudowany na wzgórzu, otoczony z trzech stron wodami rzeki Hoczewki i potoku Stężnickiego.

Pierwsza udokumentowana informacja o Baligrodzie pochodzi z 12 sierpnia 1634 roku, kiedy to Król Polski Władysław IV wydał dokument Adamowi Balowi, synowi Piotra, w którym poświadczył przywileje, które miasto Baligród wcześniej już posiadało. Potwierdzony przywilej prawa magdeburskiego, składu win, dwóch jarmarków, targu cotygodniowego i inne uprawnienia handlowe świadczą o wysokiej randze gospodarczej Baligrodu. Przywilej ten pozostawał w związku z zasługami Adama Bala i jego rodziny w” radzie i wojnie”. Był też wyrazem troski Króla o bezpieczeństwo tych ziem narażonych na częste najazdy nieprzyjacielskie. Baligród zaczął się prężnie rozwijać. Stał się miejscem zjazdów szlachty sanockiej. Zasłynął także z targów szczególnie wina.

Jednakże Baligród dotykały różnego rodzaju klęski. Źródła historyczne notują w XVII wieku liczne przypadki pomorów, klęskę nieurodzajów i drożyznę. Często mieszkańców Baligrodu dotykały również najazdy opryszków i zbójników. Do walki z nimi utworzono specjalnie oddziały smolaków, których również nazywano harnikami. Schwytanych opryszków torturowano a następnie karano z reguły śmiercią. Najazdy grasanów stały się tak groźne i uciążliwe, że sejmik szlachty sanockiej zażądał w 1645 roku od posłów na sejm walny, aby postarali się o przekazanie połowy podatków z ziemi sanockiej na utrzymanie oddziałów harników. Ludność Baligrodu i okolic zajmowała się handlem i hodowlą bydła. Drzew nie ścinano ze względu na brak rzek spławnych i traktów drogowych. Uprawiano ponadto owies, rzadziej jęczmień i żyto, siano konopie, z których wyrabiano grube płótno na sprzedaż. Sadzono ziemniaki i kapustę.

W 1855 roku utworzono w Baligrodzie powiat sądowy, w którego skład weszły 62 gminy z 21 385 mieszkańcami. Zaczął funkcjonować sąd powiatowy, choć władze powiatu były w Lesku. Utworzono także urząd pocztowy. Wozowa poczta posłańcza kursowała do Leska 3 razy w tygodniu, w kolejnych latach poszerzono teren działania urzędu i zainstalowano w nim telegraf. Powstał także urząd skarbowy i główna składnica tytoniu. Od 1876 roku pracował tu lekarz, a w 1898 roku powstała apteka.

W 1830 roku powstała w Baligrodzie szkoła cerkiewna, do której uczęszczało 38 dzieci. Nowy etap szkolnictwa baligrodzkiego rozpoczął się w 1862 roku, gdy powstała szkoła powszechna. Szkoła ta mieściła się w budynku prywatnym. W 1865 roku ówczesny naczelnik powiatowy zorganizował przy niej szkółkę owocarską i małą pasiekę. Od 1874 roku szkołę w Baligrodzie klasyfikowano do jednooddziałowych szkół ludowych z językiem polskim jako językiem wykładowym. W 1896 roku była to już szkoła 2 klasowa. W 1909 roku za zgodą władz Franciszka Józefa zbudowano jedno piętrową szkołę z 7 izbami lekcyjnymi, kancelarią i mieszkaniem dla nauczyciela.

Historia nie oszczędzała mieszkańców Baligrodu. Nie tylko zbójnicy rujnowali dobra baligrodzkie. W 1784 roku część Baligrodu strawił pożar. Zniszczeniu uległa wtedy między innymi cerkiew unicka drewniana. Wojny napoleońskie tez zostawiły zniszczenia. W 1816 roku pozostało tu tylko 86 domów w których mieszkało 143 rodziny.

Pierwsza wojna światowa odcisnęła w Baligrodzie straszliwe piętno. Baligród od października 1914 roku do maja 1915 roku znajdował się strefie niezwykle krwawych i zaciętych walk między wojskami rosyjskimi i austro-węgierskimi. Po obu stronach walczących zginęło wiele tysięcy żołnierzy, którzy na zawsze spoczęli na bieszczadzkiej ziemi. Oddziały dziesiątkowały kule przeciwnika, ale i głód, mróz i choroby. Krajobraz powojenny tworzyły zrujnowane domostwa, ogołocone lasy i zniszczona i wyjałowiona ziemia. Tak jak w innych miejscowościach panowało bezprawie.

Mimo ogromnych strat mieszkańcy przystąpili do usuwania zniszczeń. Od 1918 roku Baligród pełnił rolę lokalnego ośrodka życia politycznego i kulturalnego. Administracyjnie Baligród należał do powiatu leskiego w województwie lwowskim. Na odbudowe Baligrodu jego mieszkańcy zaciągnęli pożyczkę w Wojennym Zakładzie Kredytowym we Lwowie spłacaną przez 50 lat, oprocentowaną na 3% . Sąd Powiatowy w Baligrodzie zorganizował komitet opieki nad sierotami wojennymi. Ludność Baligrodu pod względem narodowościowym składała się z trzech grup etnicznych:
Polaków, Ukraińców i Żydów
W 1921 roku 1260 osób,
W 1930 roku 1715 osób,
W 1936 roku 1907 osób,
W 1937 roku 2276 osób,
W 1939 roku 2366 osób.

Stosunki pomiędzy poszczególnymi nacjami układały się poprawnie. Większą odrębność wykazywali Żydzi, ze względu na religię, sposób ubierania się i zajęcia życia codziennego. Domy ich były ciasno skupione wokół rynku, zbudowane z kamienia, złożone z wielu ciemnych izb, w których mieszkały liczne rodziny. Prowadzili oni 52 sklepy, oraz karczmy i zajazdy dla kupców. W dalszym ciągu słynne były jarmarki baligrodzkie. W Baligrodzie funkcjonowały tartaki i młyny wodne, kuźnia, piekarnia, zakłady krawieckie i szewskie.